Από το 2019 και εξής, η πορεία του ΣΥΡΙΖΑ αποτυπώνει μια σταθερή πολιτική και εκλογική συρρίκνωση. Η φθίνουσα δυναμική του κόμματος δεν εξηγείται επαρκώς ούτε από εξωτερικούς παράγοντες ούτε από επικοινωνιακά σφάλματα. Αντίθετα, οφείλεται σε μια βαθύτερη στρατηγική αμηχανία και στην αποτυχία να αρθρωθεί ένα συνεκτικό θεσμικό και αξιακό πρόταγμα, ικανό να εκφράσει τις ανάγκες της κοινωνίας και τα αιτήματα του καιρού. Η αδυναμία αυτή δεν είναι συγκυριακή, αλλά έχει ρίζες στην ίδια την εμπειρία της εξουσίας και την αποτυχία της να μετουσιωθεί σε ιστορικό σχέδιο μετασχηματισμού.
Η περίοδος των μνημονίων εδραίωσε ένα καθεστώς θεσμικής επιτήρησης, δημοσιονομικής καταστολής και αποπολιτικοποίησης της κοινωνικής ζωής. Η μετατροπή της δημοκρατίας σε τεχνικό μηχανισμό προσαρμογής εξουδετέρωσε την έννοια της λαϊκής κυριαρχίας. Ο ΣΥΡΙΖΑ, ακόμη και όταν βρέθηκε στην κυβέρνηση, δεν κατάφερε να αρθρώσει μία πειστική στρατηγική ανάκτησης της κυριαρχίας και ανασυγκρότησης του κράτους υπέρ των κοινωνικών πλειοψηφιών.
Κατά την περίοδο της διακυβέρνησης, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατόρθωσε να μετατρέψει τη θεσμική του ισχύ σε εργαλείο ριζοσπαστικής ανασύνταξης του κράτους. Οι δυνατότητες που υπήρχαν για εναλλακτικές θεσμικές παρεμβάσεις, συγκρότηση δομών λαϊκής συμμετοχής και αναδιανομή ισχύος, χάθηκαν μέσα στην πίεση της διαχείρισης και στη λογική της επιβίωσης. Η πολιτική υποχώρησε μπροστά στην τεχνοκρατία, η κοινωνική επιθυμία αντικαταστάθηκε από διαχειριστικό ρεαλισμό και η προγραμματική τόλμη εκφυλίστηκε σε ήπια προσαρμογή. Η περίοδος αυτή άφησε ένα κενό ηγεμονίας που δεν έχει ακόμη αναπληρωθεί.
Το κράτος, αντί να ιδωθεί ως σύστημα σχέσεων δύναμης που προϋποθέτει συγκρούσεις και ανασχεδιασμό, αντιμετωπίστηκε εργαλειακά. Όμως, όπως έχει ήδη δείξει ο Ν. Πουλαντζάς, το κράτος δεν είναι ουδέτερο πεδίο. Είναι συμπύκνωση ταξικών και κοινωνικών σχέσεων, με κανονιστικά όρια και ιδεολογική λειτουργία.
Από το 2019 και μετά, η κρίση βάθυνε. Η αντιπολίτευση δεν αναπτύχθηκε ως χώρος προγραμματικής ανασυγκρότησης, αλλά ως συνεχής αναδίπλωση, αποκομμένη από το λαϊκό σώμα και τις κοινωνικές του εκφάνσεις. Δεν επιχειρήθηκε επανεξέταση των εργαλείων, ούτε απολογισμός των μετασχηματισμών που επέφερε η διακυβέρνηση. Αντιθέτως, εγκαταστάθηκε μια νοοτροπία θεσμικής αυτοσυντήρησης και εσωτερικής διαχείρισης, χωρίς ιδεολογική στόχευση και οργανωτικό βάθος.
Παράλληλα, αναδείχθηκε μια ακόμη στρατηγική ανεπάρκεια: η αποτυχία του ΣΥΡΙΖΑ να ενσωματώσει πολιτικά και οργανωτικά τα περισσότερα από τα νέα στελέχη που προσέλκυσε, είτε από τον χώρο του ΠΑΣΟΚ είτε από άλλες προοδευτικές δεξαμενές. Η έλλειψη συγκροτημένου σχεδίου ένταξης αυτών των προσώπων στο πολιτικό σώμα του κόμματος, τόσο στο επίπεδο λόγου όσο και λειτουργίας, είχε ως αποτέλεσμα την αναπαραγωγή παλαιών εσωκομματικών κωδίκων και την ενίσχυση της οργανωτικής αδράνειας. Αντί για μια γόνιμη αλληλεπίδραση που θα οδηγούσε σε ανανέωση και επανίδρυση, κυριάρχησε η δυσπιστία, η εσωστρέφεια και η διαρκής μετάθεση του πολιτικού διακυβεύματος.
Η κρίση αυτή δεν αφορά μόνο την αποτυχία εφαρμοσμένων πολιτικών. Είναι υπαρξιακή και πολιτισμική. Είναι κρίση πολιτικού νοήματος. Δεν υπάρχει σήμερα συνεκτικό αφήγημα που να υπερβαίνει τον τεχνοκρατισμό, να κινητοποιεί την κοινωνική φαντασία και να ανασυγκροτεί την εμπιστοσύνη στον συλλογικό βίο. Το ζητούμενο δεν είναι άλλο ένα πρόγραμμα· είναι η επανίδρυση της πολιτικής ως πράξης νοηματοδότησης, ως διαδικασίας συλλογικής φροντίδας και ιστορικής δημιουργίας.
Η τεχνολογική μετάβαση και η είσοδος σε μια ψηφιακή εποχή διακυβέρνησης εγείρουν νέους κινδύνους μεταδημοκρατικής διολίσθησης. Η αορατοποίηση της εξουσίας μέσω των αλγορίθμων και η συγκέντρωση της πληροφορίας επιτείνουν την ανάγκη για νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής και ελέγχου. Χωρίς ένα τέτοιο σχέδιο, η πολιτική πράξη απονευρώνεται.
Αυτό απαιτεί θεσμική τόλμη και ριζική φαντασία. Η δημοκρατία δεν μπορεί να περιορίζεται στην αναπαραγωγή του υπάρχοντος. Οφείλει να θεμελιώνεται σε μορφές συμμετοχής, ελέγχου και κοινής ευθύνης. Αυτό προϋποθέτει ανασχεδιασμό του παραγωγικού μοντέλου, στήριξη της τοπικής αυτοδιοίκησης με πόρους και αρμοδιότητες, κατοχύρωση των κοινών – όπως το νερό, η ενέργεια, η πρόσβαση σε ψηφιακή πληροφορία και ο δημόσιος χώρος – ως μη εμπορεύσιμων αγαθών, επανανοηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης και της πληροφόρησης, και – πάνω απ’ όλα –κατοχύρωση της εθνικής κυριαρχίας ως πολιτικής συνθήκης δυνατότητας. Η εθνική κυριαρχία δεν είναι ιδεολογικό σύνθημα· είναι το πραγματικό πεδίο της πολιτικής δυνατότητας. Αν ένα πολιτικό υποκείμενο δεν μπορεί να αποφασίζει για τον παραγωγικό προσανατολισμό, για τους φυσικούς πόρους, για τη δημοσιονομική του στρατηγική, για την άμυνά του και την εξωτερική του πολιτική, τότε δεν κυβερνά – εκτελεί. Η πολιτική επιστρέφει μόνο όταν επιστρέφει και η κυριαρχία.
Αντί της ρητορικής «επιστροφής της ελπίδας», απαιτείται οικοδόμηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού. Ένα συμβόλαιο εδαφικής δημοκρατίας, ενσώματης συμμετοχής και συλλογικής αξιοπρέπειας, ικανό να υπερβεί τον οικονομισμό και τον διοικητικό ωφελιμισμό. Το ζητούμενο δεν είναι άλλη μια πολιτική ταυτότητα στον κατακερματισμό. Είναι η δημιουργία μιας ιστορικής γραμμής μετάβασης, στην οποία η πολιτική νοείται ως διαδικασία συμβαντική, ως πράξη νοήματος και ρήξης, και όχι ως διαχειριστική ανακύκλωση.
Ο σημερινός ΣΥΡΙΖΑ – ΠΣ οφείλει να επιλέξει αν θα συνεχίσει ως διαχειριστικός πόλος εντός του πλαισίου ή αν θα επιχειρήσει τη συγκρότηση μιας νέας ιστορικής ταυτότητας, που να θεμελιώνεται στην ενσώματη δημοκρατία, στη θεσμική ρήξη και στην παραγωγή συλλογικού νοήματος. Δεν απαιτείται αναπαλαίωση· απαιτείται υπέρβαση. Και αυτή δεν έρχεται από συνθέσεις κορυφής, αλλά από την επανεκκίνηση της πολιτικής ως πράξης κοινότητας και απόφασης – με σαφές ιδεολογικό στίγμα, με ριζωμένη κοινωνική παρουσία και με στρατηγική ικανή να αποκαταστήσει τη σχέση εμπιστοσύνης με το λαϊκό γίγνεσθαι. Χωρίς αυτά, η κρίση αντιπροσώπευσης βαθαίνει και η πολιτική αδυνατεί να μετασχηματίσει την εποχή της· καταλήγει να ανακυκλώνει την κρίση με νέα ονόματα και παλιές σιωπές.
